Çeviri Makaleler / Felsefe-Düşünce / Ilai Alon / İktibaslar

Gazalî’nin Üçüncü Uzlaşısı

Gazali, ilk ve en önemli uzlaşıyı Ehl-i Sünnet ve Tasavvuf arasında ileri sürmüştür, ikinci olarak da İslam’da din ve felsefe arasında ortaya koyduğu gibi. Nedensellik ile ilgili mevcut uzlaşı ikinci eğilimin bir parçası olarak görülebilir ve belki de bu eğilim, en önemli örneklerinden biridir.

Makalenin tamamını dipnotların sonunda verilen linkten PDF olarak indirebilirsiniz.

Gazalî’nin Üçüncü Uzlaşısı – Gazalî’nin Düşüncesinde Nedensellik

Çoğu yazar, üzerinde durdukları noktalarda farklılık olmasına rağmen, Gazali’nin nedenselliği(1) reddettiği konusunda hemfikirdirler. Macit Fahri, Gazali’nin ontolojik nedensel zorunluluğu(2) reddederken mantıksal zorunluluğu kabul ettiğini iddia etmektedir. Wensick’in yorumuna göre Gazali, teorisinde dünyada yegâne fail olarak Allah’ı kabul ettiği için nedenselliğe saldırmasına rağmen bu terimi kullanmaktan da kaçınmamaktadır.(3) Benzer bir şekilde H. A. Wolfson da, Gazali’nin nedenselliğe dair bazı ifadeleri kullanmasına rağmen nedenselliği kabul etmediği görüşünü korumaktadır.(4) Gazali’nin görüşlerini yeniden değerlendirme çabasında olan bildiğim tek yazar W. J. Coorteney’dir(5) ki o, Occam gibi Gazali’nin de nedensellik konusunda yanlış yorumlandığını iddia etmektedir.

Nedenselliğin nasıl yorumlanması gerektiği konusunda alabildiğine fikir ayrılığı olduğu için öncelikle “neden” teriminin içeriğinin tanımlanması, daha sonra İslami herhangi bir mezhep veya imamın nedenselliğin bu türüne gerçekten karşı olup olmadığının belirlenmesinin gerektiği tavsiye edilebilir. Böyle bir tanımlama Courteney’nin makalesinden alınabilir.(6)

“Nedensellik ilkesi” hakkında eleştirel bir şekilde konuştuğumuzda nedenselliğe, kanıtlanabilirliğe ve özel nedensel ilişkilerin bilinebilirliği (özellikle doğal düzen içinde) konularına atıfta bulunuruz yani bu olayları tanımlanabilir nedenlere veya öngörülebilir ardışık sebeplere atfedebiliriz.

Bu makalede Gazali’nin, eserinin nedensellik ile ilgili bölümünde aşırı iki görüşü yani felsefe ve kelâmın görüşünü uzlaştırmaya çalışmasını tartışacağım. İlk okumalarda Gazali, geleneksel dini nedensellik reddiyesini benimser görünmesine rağmen, daha dikkatli bir şekilde pasajlara yoğunlaşmak onun iki zıt görüşü uzlaştırması ile ilgili olarak söylediğim şeyi ortaya çıkaracaktır. Gazali’nin zıt iki görüşü uzlaştırması ilk değildir.(7) İlk ve en önemli uzlaşıyı Ehl-i Sünnet ve Tasavvuf arasında ileri sürmüştür, ikinci olarak da İslam’da din ve felsefe arasında ortaya koyduğu gibi. Nedensellik ile ilgili mevcut uzlaşı ikinci eğilimin bir parçası olarak görülebilir ve belki de bu eğilim, en önemli örneklerinden biridir.

Diğer konularda olduğu gibi, bu konuda da Gazali’nin neden uzlaşı arama zorunluluğu hissettiği sorulabilir. Cevap kısmen o dönemin entelektüel arka planında yatıyor olabilir. Felsefi yaklaşımlar Gazali’nin felsefe alanında düşünsel (manevi) üstadı İbn Sina zamanında gelişimini tamamlamışken, Sünni Eş’arilik Gazali’den önce zirveye ulaşmıştı. Bir diğer açıklama Gazali’nin kişisel arka planında bulunabilir. Özellikle Tehafüt adlı eserini yazarken hakikat yoluna ulaşma vasıtasından şüpheli olduğu için onun(8) felsefi çalışmaları kendi üzerinde neredeyse hiçbir etki bırakmamış olabilir.(9) Nedensellik konusu ve onun içerdikleri hem İslam hem de Felsefe için oldukça temeldir, bir bölünme kolaylıkla ortaya çıkmış olabilir belki dokuzuncu yüzyılda Mutezile ve Ehl-i Sünnet arasında olandan çok daha katı bir şekilde de ortaya çıkmış olabilir. Dolayısıyla zaman, oldukça hassas olan bu konu için uzlaşım çabalarına uygundu ve Gazali de bunu yapmak için yeterince donanımlıydı.

Bizim tezimiz bu bölümün başında ifade edilen Gazali’nin iki amacıyla çelişmemeli, bu amaçlar; mucizeyi mümkün görmek ve Allah’ın kudretine bağlı kalmaktır. Bu iki amaç nedensellik konusundaki en uç felsefi görüş tarafından tehdit edilmektedir. Nedenselliğin bütünüyle reddiyesi, konuyla ilgili bazı zorlukları ortaya çıkarır. Gazali’nin uzlaşısı, kendi çözümünün ürettiğinden daha büyük olduğunu düşündüğü zorlukların bir kısmını aşma konusunda başarılıdır.

Ilai Alon, Gazalî’nin Sebeplilik Görüşü, Çeviren: Rabia Geçdoğan (Ar. Gör. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi), AÜİFD (Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi), XLIX (2008), Sayı II, s. 385-398 (Ilai Alon tarafından kaleme alınan ‘Al-Ghazali on Causality’ adlı makale, Journal of the American Oriental Society, Vol. 100, No. 4. (Oct.- Dec., 1980) pp. 397-405’de yayımlandı)

Dipnotlar:

1– Courteney’in görüşleri İbn Rüşd’ün Tehafütü’t-Tehafüt’ünden M. Bouyges’ın edite ettiği Bibliatheca Arabica Scholasticorum içinde, Cilt III, (Beyrut, 1930) sadece bu bölümden aktarılmıştır. Bu açıdan Gazali’nin nedensellik görüşü daha sonraki yazısında da değişmemiştir.

2– Majid Fakhri, Islamic Occasionalism (London, 1950), s. 60.

3– A. J. Wensinck, La Pensee de Ghazali (Paris, 1950), s. 60.

4– H. A. Wolfson, The Philosophy of the Kalam (Cambridge, Mass., 1976), s. 549.

5– W. J. Courteney, “The Critique on Natural Causes in the Mutakallimin and Nominalism,” Harvard Theological Review, 66 (1973), s. 77-94.

6– A.g.e., s. 79.

7– Bkz. örneğin, W. M. Watt, Muslim Intellectual (Endinburgh, 1963), s. 173-180; W. M. Watt, “Al-Ghazali” içinde EI2 Vol. II, p. 1041; diğer başka örneklerde de. H. Lazarus-Yafeh de Studies in Al-Ghazali, Jerusalem, 1975, p. 345, not 81, Ihya IV, 5. sayfada “Hiçbir şeyden yaratmak imkansızdır” diyerek El-Gazali’den alıntı yapmaktadır.

8– Bkz. S. Van den Bergh de, İbn Rüşd’ün Tehafütü’t-Tehafüt’üne girişinde (London, 1954) Vol. I, p. xii: “… ve bizzat El-Gazali eleştirdiği Yeni Eflatunculuğa oldukça fazla yaklaşan filozoflardan, özellikle İbn Sina’dan fazlasıyla etkilendi.”

9– A.g.e.

Makalenin tamamını indirmek için PDF logosuna tıklayınız.

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s