Atilla Fikri Ergun / Sanat / Sanat Felsefesi / Yazarlar

İslam Sanatının Felsefî Arka Planı

atilla-fikriergun-köşeİslam’da sanat, manevî algıya, yani sezgiye dayanır. Madde, Aşkın/Müteal olanın aşkınlığını ifade etmede ve maneviyatın vurgulanışında sadece bir araçtır. Müslüman sanatkâr devamlı surette Aşkın/Müteal olanla irtibat halindedir ki, bu irtibat kesildiğinde sanatın İslam’la ilişkisi de kesilir ve “sanat” adı altında yapılan şey süflî, boş, anlamsız bir işe dönüşür.

Sanat, medeniyetlerin kendilerini ifade etmekte kullandıkları başat mecradır. Her kültür ve medeniyet, meydana getirdiği ve geriye bıraktığı sanat eserleriyle, bir diğer ifadeyle estetik mirasla kendini insanlık tarihine kazır. Kültür ve medeniyetlerin üzerine bina edildiği inanç ve dünya görüşü (varlık, âlem, insan, hayat, toplum ve öte dünya algısı) mensupları tarafından ortaya konulan sanat eserlerinde belirginleşir.

İslam sanata da yeni bir ruh kattı ve onu Tevhid’in emrine verdi. Müslüman sanatkârlar tarih boyunca Tevhid’i estetik bir biçimde ifade ede geldiler. İbadet için inşa edilen camilerden alışveriş için inşa edilen çarşılara, hamamlardan kervansaraylara, evlerden çeşmelere kadar tüm yapılarda bu estetik kaygı göze çarpar.

Müslümanların, Atlantik kıyılarından Cava adasına kadar uzanan engin coğrafyada inşa ettikleri medeniyet, ilmin, irfanın, ahlakın, adaletin… yanı sıra estetik üzerine kuruludur. İslam, her alanda olduğu gibi sanat alanında da Tevhid ilkesinden yola çıktı. Nitekim İslam sanatının temel hareket noktası Kur’an ve Hadis’tir. Kur’an, Allah’ın kelâmı olarak edebî açıdan estetiğin zirvesidir. Bir hadiste ise şöyle buyrulmaktadır: “Allah güzeldir ve güzeli sever.”(1)

Müslüman sanatkârlar, verdikleri eserlerle, “İnsanların en hayırlısı insanlara en faydalı olandır”(2) hadis-i şerifi mucibince, hem halkın sosyal hayat içindeki ihtiyaçlarını karşılamış hem de insanda fıtrî olarak bulunan güzellik (estetik) duygusunu beslemiş, bir diğer ifadeyle estetik ihtiyacını karşılamışlardır.

Kur’an ayetleri ve hadisler, öncelikle, harflerin şekilde şekle sokularak, farklı tarzlarda ve en üst düzey estetik bir biçimde muhtelif malzemeler ve yapılar üzerine nakşedildiği hat sanatını ortaya çıkarmış, İslam, ilk olarak harflere ve kelimelere görsel estetik kazandırmıştır.

İslam sanat anlayışı, meşhur “Halk için sanat mı, sanat için sanat mı?” tartışmasının ötesinde Hakk için sanat düsturu üzerine kuruludur. İslam sanat şâheserlerinde göze çarpan belirgin özellik budur. Modern zamanlarda ise sanat ne halk ne de sanat için, sadece para için, bugün adına “sanat” denilen şey sanattan başka her şey…

İslam’da sanat, manevî algıya, yani sezgiye dayanır. Madde, Aşkın/Müteal olanın aşkınlığını ifade etmede ve maneviyatın vurgulanışında sadece bir araçtır. Müslüman sanatkâr devamlı surette Aşkın/Müteal olanla irtibat halindedir ki, bu irtibat kesildiğinde sanatın İslam’la ilişkisi de kesilir ve “sanat” adı altında yapılan şey süflî, boş, anlamsız bir işe dönüşür.

Dolayısıyla Müslüman sanatkâr, maddeyi Aşkın/Müteal olanın aşkınlığını, yüceliğini estetik bir biçimde ifade etmek üzere işler ve en yüce hakikatleri edebî, görsel ve mimarî sembolizm yoluyla ifade eder. Bu bakımdan İslam sanat eserlerinin arka planında derin ve ince bir felsefe yatar. Bir caminin duvarlarını süsleyen çinilerden bir medresenin kapısındaki taş oymalara, bir savaş miğferinin üzerine işlenmiş ayetlerden (hattan) bir kitap sayfasının kenar süslemesine (tezhib) kadar her yerde böyledir.

İslam nokta-i nazarından sanatın asıl amacı, insanın yaratılış gayesi gereği ibadettir. Müslüman sanatkâr, sanatını ibadet olarak icra eder. Bu bağlamda, örneğin Süleymaniye camii Sinan’ın, Sultanahmet camii Sedefkâr Mehmed Ağa’nın, Mevlid Süleyman Çelebi’nin, Hüsn-ü Aşk Şeyh Galip’in, Su Kasidesi Fuzulî’nin, bestelediği Mevlevî Ayinleri de Zekai Dede Efendi’nin ibadetidir.

Tabiatı icabı İslam, sanatla ahlak arasında doğrudan bağ kurar, dolayısıyla İslam sanatı ile ahlak kopmaz bir biçimde birbirine bağlıdır, bu bakımdan İslam’da sanat, Tevhid ve ibadet şuuru gereği ahlakî çerçevede icra edilir. Günümüzün modern, “özgürlükçü” ve “yenilikçi” insanı tarafından kabul edilemez bulunsa da, sanatın ahlakî kriterleri olmalıdır. Elbette bu kriterler yazılı kanun yoluyla tepeden inme vazedilen kriterler değildir, kendiliğinden bilinirler, dolayısıyla bunlar bir bakıma tabii (doğal) kriterlerdir. Ahlaksız sanat bir tür süflî temayülleri kışkırtma ameliyesi, toplumu yozlaştırma, ifsat etme aracıdır. Modern zamanlarda “sanat” tam olarak buna hizmet etmektedir.

An itibariyle Müslümanların sanat konusunda yaşadıkları kısırlık, başta felsefî ve kültürel alan olmak üzere hemen her sahada İslam geleneğinden kopuşun ve modern uygarlığa eklemlenmenin doğal sonucudur.

İslam kültür ikliminden ve medeniyet perspektifinden uzaklaşan, sanat algısı yozlaşmış, estetik duygusu dibe vurmuş olan modern Müslüman zihin, bugün bırakın bir şiiri anlayıp ondaki estetiği özümsemeyi, sanat tarihindeki en güzide eserler olan İslam mimarî eserlerine baktığında sadece “taş” görmektedir. Modern Müslüman zihin, İslam sanatının edebî, görsel ve mimarî sembolizmine yabancı olduğu gibi, onun asıl gayesini idrakten de yoksundur. En kötüsü ise şehirlerin başına gelmiştir, kentleşme politikalarıyla şehirleri katleden “aklın” estetikten nasibi yoktur.

Not: Bir yıllık birlikteliğimiz bu yazı ile birlikte son buluyor. Biraz özgür kalmam gerekiyor, mevzu haritasına bağlı kalarak yazmak beni daraltıyor ve yoruyor. Terkip ve İnşâ’nın medeniyet yürüyüşü hayırlı ve bereketli olsun, vesselam…

Atilla Fikri Ergunakilvefikir.org

(Bu yazı Terkip ve İnşâ dergisinin Mart 2016 tarihli 12. Sayısında yayınlanmıştır)

Dipnotlar:

1- Müslim, İman, 1/93; İbn-i Mâce, Dua, Bâb: 10

2- Buharî, Meğazî, 35

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s