Metin Acıpayam / Tarih-Kültür / Yazarlar

Osmanlı’da Hesap İlmi ve İbn-i Atmaca El-Kâtib

kös-metin-acıpayamMatematiği tefekkür istidadı olarak idrak eden Osmanlı matematikçilerinden Muhyiddin Muhammed İbn-i Atmaca el-Kâtib, II. Bayezid döneminde yaşamış defterdar kâtiplerinden ve hesap ilminin terakki etme meselesinde büyük emekleri olan mütefekkirlerimizdendir.

Hesap İlmi ve Hacı Atmaca’nın Hesap Kitabı Hakkında

Matematik bir tefekkür şeklidir, bu cihetiyle belki de tefekkürün ta kendisidir. Her mütefekkir aynı zamanda bir matematikçi olmak zaruretindedir. Matematiği tefekkürden tefrik etmek, tek kelimeyle hezeyandır.

Matematiği tefekkür istidadı olarak idrak eden Osmanlı matematikçilerinden Muhyiddin Muhammed İbn-i Atmaca el-Kâtib, II. Bayezid döneminde yaşamış defterdar kâtiplerinden ve hesap ilminin terakki etme meselesinde büyük emekleri olan mütefekkirlerimizdendir. İslam dünyasında matematiğin bir dalı olarak gelişen hesap ilmi, sayıların kullanımından dört işleme kadar geniş yelpazede kullanılan bir ilimdir.

Ticari ve hukuki işlerin yürütülmesinde, zekâta tabi olan malların tayininde, mirasın paylaşılmasında, kıble ve namaz vakitlerinin belirlenmesinde, ağırlık, uzunluk ve hacim problemlerinde ve daha birçok benzeri sahada hesap ilminden yararlanılmıştır.

Muhyiddin Muhammed İbn-i Atmaca el-Kâtib Hakkında

Muhyiddin Muhammed İbn-i Atmaca el-Kâtib, II. Bayezid döneminde yaşamıştır. Dönemin defterdar kâtiplerindendir. Maliye teşkilatının başında olan Muhyiddin Muhammed İbn-i Atmaca el-Kâtib, dolayısıyla Maliye memurudur. Maliye ve Muhasebe ile alakalı eserleri meşhurdur. Onun 1494’de telif ettiği Mecmau’l-Kavâid fi Beyân Müntehab el-Fevâid (Faydalı Şeylerin Seçilmesinde Kurallar Derlemesi) adlı Türkçe kitabı, maliye işlemlerinde karşılaşılan problemleri çözmeye yönelik pratik bir aritmetik kitabıdır.

Mecmau’l-Kavâid fi Beyân Müntehab el-Fevâid

Mecmau’l-Kavâid kitabı üç ana bölümden oluşur. Birinci bölüm ‘Tam Sayılar’ başlığını taşır, on altı fasıldır. İkinci bölüm kesirler üzerinedir ve bu da on altı fasıldır. Üçüncü bölüm ise, ‘Çeşitli Meseleler’ başlığını taşır.

Müellif birinci bölümün ilk kısmında divân ve siyâkât rakamlarını tanıtmıştır. Bu rakamlar, Osmanlı maliyesinde uzun zaman kullanılmıştır.

Divan rakamları: Divan rakamları hesap işlerini oldukça kolaylaştırmıştır. Erkâm-ı Divaniyye, Siyakat-i Arabî gibi çeşitli adlarla anılan divan rakamları, rakamların okunuşlarının doğrudan doğruya kısaltılmış ve stilize edilmiş halidir.

Siyâkât rakamları: Rakamların Arapça telaffuzunu oluşturan kelimelerin kısaltılmasından meydana gelmektedir. Rakamların telaffuzunda bulunan harfler içinde en uygunları ve kelimeyi en iyi yansıtan harfler seçilmiştir. Mesela 5 rakamının Arapça telaffuzu “Hamse” kelimesidir. “Hamse” kelimesindeki “Œ” harfi, siyâkat rakamı ile beş rakamını temsil etmektedir.

Mecmau’l-Kavâid’in ilk bölümünde bu rakamların izahı ve periyodik cetveli verilmiştir. Bu rakamlar Osmanlı maliyesinde Tanzimat dönemine kadar kullanılmıştır. Özellikle siyâkat rakamları maliye işlerinde kullanılmış, rakamların kısaltılmış ve şifrelenmiş halleriyle bir takım hususi bilgilerin güvenliği sağlanmıştır. Buradaki güvenlik, hem devletin mali durumunun herkes tarafından bilinmemesi hem de maliye işlerindeki sahtekârlıkların önüne geçmek maksadıyladır.

Birinci bölümün ikinci kısmı, Hint rakamları hakkındadır. Burada on tabanlı sayı sistemi tanıtılmıştır. Üçüncü kısım toplama, Dördüncü ve Beşinci kısımlar çarpma işlemleriyle alakalıdır. Altıncı kısım iki kat alınması, Yedinci kısım, yarısının alınması hakkındadır. Sekizinci kısım çıkarma hakkındadır. Dokuzuncu kısım bölme üzerinedir. Onuncu kısım, toplamanın, çarpmanın, iki kat almanın, yarısını almanın, çıkarmanın ve bölmenin sağlaması hakkındadır.

Prof. Dr. Melek Dosay Gökdoğan hanımefendinin anlatımıyla, on birinci kısım guremâ bölmesi hakkındadır. Bu bölme, borçlunun malının alacaklılar arasında bölünmesi hakkındadır.

Kitabın on ikinci faslı, üçte birini, dörtte birini, beşte birini alma hakkındadır. Müellif, bu hesapları yapmayı bilmeyen kimsenin bazı işlemleri yapamayacağına dikkat çekmiştir.

On üçüncü fasıl, paydaların belirlenmesi üzerinedir. On dördüncü fasıl, miras bölüşümü hakkındadır. On beşinci fasıl, orantılı dört sayı hakkındadır. On altıncı fasıl, Hintlilerden intikal etmiş olan çift yanlış usûlü hakkındadır.

Kitabın ikinci bölümü kesirler üzerinedir ve bu bölüm de on altı kısma ayrılmıştır.

İbn-i Atmaca el-Kâtib, Üçüncü bölümde verdiği problemleri hesap uzmanlarının bilmesinin gerekli olduğunu söyler. Zira bunlarla güç işler halledilir. Bu bölüm, problem şeklinde ele alınmıştır. Ele alınan problemleri en çok kullananlar, dolayısıyla en faydalı olacaklar arasından seçtiğini belirtir. Bu bölümde 40 tane problem bulunmaktadır.

Metin Acıpayamakilvefikir.org

Kaynaklar:

  • George Sarton, The Study of The History of Mathematics, Harvard University Press, 1936

  • Hacı Atmaca, Mecmau’l-Kavâid, Süleymaniye Kütüphanesi, Kadızâde Mehmet, Numara: 337

  • Melek Dosay Gökdoğan, Hacı Atmaca’nın ‘Mecma’ el-Kavaid’ Adlı Hesap Kitabı

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s