Din / Felsefe-Düşünce / Hilmi Yavuz / İktibaslar

Gazalî’nin Bilgi Krizi, Kritik Düşünce ve Diyalektik Aşma

gazali-4Gazalî, İslam’ın Hakikat epistemolojisine ilişkin birbirinden farklı kaynaklarını ayrı ayrı irdelemiş; bir başka deyişle İslam’ın entelektüel müktesebatının tümünü temellük ederek [ve her defasında bir öncekini aşarak] zihinsel bir kemâle ulaşmanın yollarını bulmaya çalışmıştır.

Gazalî’nin Entelektüel ve Ahlakî Mirasına İlişkin Notlar

İslam’ın zihniyet tarihinin en büyük temsilcisi, hiç şüphe yok, Ebu Hâmid el-Gazalî’dir.

Bu niçin böyledir; -çünkü Gazalî, İslam’ın Hakikat epistemolojisine ilişkin birbirinden farklı kaynaklarını ayrı ayrı irdelemiş; bir başka deyişle İslam’ın entelektüel müktesebatının tümünü temellük ederek [ve her defasında bir öncekini aşarak] zihinsel bir kemâle ulaşmanın yollarını bulmaya çalışmıştır. Kelâm, Felsefe ve Tasavvuf! Gazalî, İslam’ın bu üç temel entelektüel kaynağını, Hakikatin ölçütüyle değerlendirmiş ilk Müslüman eleştirel düşünürdür-; bana göre kritik düşünce, diyalektik bir aşma’dır ve Gazalî bu anlamda İslam’da kritik düşünceyi, bir aşma [Hegel’ci anlamda bir ‘aufhebung’] olarak gerçekleştirmiş ilk filozoftur.

Bu neviden ‘aşma’lar, krizlerle gerçekleşir. Gazalî hakkında yazılmış en yeni ve kuşatıcı eserlerden biri, Frank Griffel’in ‘Al Ghazalî’s Philosophical Theology’sinde [Bu çok değerli kitap, Türkçeye İbrahim Halil Üçer ve Muhammed Fatih Kılıç tarafından çevrilmiş ve Klasik Yayınları’nca yayınlanmıştır], ‘ilk bilgi krizi’ni, onun ‘ilimlerde elde ettiği ustalık döneminden önce’ yaşadığını ve bu ‘epistemolojik krizde hakikatin ölçütü hakkındaki bulanıklığın daha az boyutta olduğu’nu bildirmektedir. Bu ilk ve sonraki krizlerin hangi disiplinden ötekine geçerken gerçekleştiği konusu, problematiktir. Griffel, Gazalî’nin otobiyografisine göre [‘El-Munkız’] entelektüel sürecin ‘önce Kelâm, sonra Felsefe, ardından İsmailî teoloji ve nihayet sufîliğe varış’ gibi bir dönüşüm izlediğinin görüldüğünü, fakat daha doğru bir kronolojinin ‘listenin felsefeyle başlayıp tasavvuf ve İsmailîlikle devam ettiği[nin]’ yine El-Munkız’den çıkarsanabileceğini belirtmektedir.

Gazalî’nin asıl meselesi felasife [filozoflar] iledir: Tehâfüt’te felasife ve onların yolundan gidenleri eleştirirken söylediklerini, sadece felasife ve onların yaşadığı dönemlere ilişkin olarak değil, çok daha geniş ve kuşatıcı bir ahlakî bağlamda bugün yaşananlar için de geçerliliği olan argümanlar olarak okumak gerekir. Gazalî Tehafüt’te şöyle diyordu:

‘Allah korkusuyla yasaklardan sakınma [‘takvâ’] ve dindarlığın gerektirdiği sınırları aşmama konusunda gevşektiler. Bu dünyanın boş heveslerinin peşinde koşmaktan kendilerini alıkoymuyorlardı.[…]; arzularının, şan, şöhret, servet ve dünyevî başarı elde etmenin peşinde sürükleniyorlardı.[…] Geniş bir ilim, mükemmel bir akıl ve keskin bir zekâya sahip olmasından dolayı entelektüel olarak mağlup edemeyecekleri birinde dindarlığa şahit olduklarında, [dindar insanların] kalplerini kazanmak ve o kişiyle ilgili tutumlarını değiştirmek için onu, amacının aldatma [‘telbis’] olduğunu ispat edecekleri bir noktaya taşıyorlardı.’

Gazalî, dikkat edilsin şunu da söylüyor: ‘Cahillik, kurtuluşa [bu insanların] hatalı zekâlarından ve bozuk akıllarından daha yakındır.’

Bu son tespit o kadar önemlidir ki burada Gazalî’nin yaptığı vurgu, ‘arzularının, şan, şöhret, servet ve dünyevî başarı elde etme peşinde sürüklen[en] ve ‘bu dünyanın boş heveslerinin peşinde koşmaktan kendilerini alıkoymayanların ‘hatalı zekâları’ ve ‘bozuk akılları’ ile cehaletten daha vahim bir konumda olduklarınadır. Gazalî, böyle olanları cahillikleri ile değil, fakat bozuk akılları ve hatalı zekâları dolayısıyla eleştirmek gerektiğini hatırlatmakta ve onların kurtuluşa [‘necât’], saf ve cahil birinden daha uzak olduklarının altını çizmek istemektedir.

İbret alınması için bir defa daha tekrarlayayım: ‘Cahillik, kurtuluşa [bu insanların] hatalı zekâlarından ve bozuk akıllarından daha yakındır.’ Keşke bazı şeylerin cehaletle yapıldığını söyleyebilseydik!

Hilmi YavuzZaman, 29 Mart 2015

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s