Açık Görüş / Barış Uzun / Felsefe-Düşünce

Tarih Algısına Dair Bir Soruşturma

tarih-algısı-ilerlemeci-tarih-algısıTarihin ilerlediği bilgisine nereden sahibiz? Daha doğrusu, böyle bir bilgi var mı? Geçmiş, bugün ve gelecekten oluşan bir sınıflandırma içinde zaman ele gelir bir nesne midir? Geçmiş ya da gelecek, an içindeki deneyimimizin ne kadar parçasıdır? Cevap olumsuzdur.

Tarihin ilerlediği, insanların da onun bu çizgisel hareketi içinde geliştiği asri zamanların en yaygın kanaatlerinden. Ama biz de zaten yaygın -ve de yanlış- olan kanaatleri “hurafe” olarak adlandırırız. Hurafeler, toplumların bilinç-dışı bölgelerinde yer gasp eden düşünce öncesi parazitlerdir. Bu hurafe de kendi çağımıza ve teknoloji oburu uygarlığımıza dair özgüvenimizin en büyük motivasyon kaynaklarından birini oluşturur.

Peki, tarihin ilerlediği bilgisine nereden sahibiz? Daha doğrusu, böyle bir bilgi var mı? Geçmiş, bugün ve gelecekten oluşan bir sınıflandırma içinde zaman ele gelir bir nesne midir? Geçmiş ya da gelecek, an içindeki deneyimimizin ne kadar parçasıdır? Cevap olumsuzdur.

Sayma alışkanlığımızı bir kenara bıraktığımızda yalın gerçek şudur ki, rakamlar artar, ama tarih ilerlemez. Hatırlamak, deneyimlediğimiz geçmişe dair zihinsel bir işlevken, kişisel yaşantılarımızın ötesine uzanan tarih, deneyimlemediğimiz, bilakis yeniden inşa ettiğimiz, yeniden inşa ederken yorumladığımız, içinde gerçeğin parçalarının belli belirsiz dağıldığı bir kurgudur. Deneyimlenmiş bir olayı bile parçası olan her bir insanın ne kadar farklı aktarabileceği ortadayken, aynı öznellik unsurunun tarih yazımında ne ölçüde yer alabileceğini hesaba katmak gerekir. Bu açıdan tarih, daha doğrusu tarih yazımı aslında geçmişe değil, şimdiye dönük bir iştir. İdeolojik olarak sunduğu tüm imkânlarla, şimdinin ihtiyaçları içindir. Batı’nın tarihsel tecrübesinin ürünü olan modernite, geçmişten kopuşu radikal bir biçimde vurguladığından, kitle algısının geçmişle ilgili kısmının ilerleme düşüncesiyle ilişkilenmesi şaşılacak bir durum değil. Ortaçağ ve “karanlık” kelimesi arasındaki neredeyse motor bir davranış haline gelmiş olan o otomatik çağrışımı hatırlamak belki sözün maksadını daha açık hale getirir: Modern birey tarihle bilinç-dışı bir şekilde iktidar ilişkisi kurar. Bu yüzden tarih “ilerledikçe” insanlığın geliştiği sanısı haliyle geçmişe dönük bir kibri de haizdir.

Yukarıda değindiğimiz doğrusal zaman algısı ve daha komplike aletler kullanıyor oluşumuzdan ileri gelen teknolojik başarı sarhoşluğu bu “ilerleme” fikrini sürekli olarak besler. Zaman algımızın derin bir yanılsama içerdiği ve bizim çağımıza özgü olduğunu tekrar etmeye lüzum yok.

Tek ilerleme kalemi olarak elimizde teknoloji kaldığı takdirde ise şunu sormamız icap eder: Örneğin, günümüzden yaklaşık 2200 yıl önce dünyanın çevresini yaklaşık olarak hesaplayan, dünyanın güneşe olan uzaklığını ise tam olarak hesaplayan ve bunu da bizim kadar komplike ölçüm aletlerinin hiçbirine sahip olmadan yapan İskenderiyeli Eratosthenes’i nereye koymamız gerekir? Görünüşe göre, yani bizim uygarlığımızın teknik imkânlarıyla kıyas edersek, maddi evrenin sırlarına nüfuz etmek noktasında kendi zamanına göre hiç de hafife alınır bir iş yapmamış!

Peki, modern tıbbın günümüzde sahip olduğu hiçbir teknik imkâna sahip olmaksızın açık beyin ameliyatı yapabilen hekimlerin yetiştiği Antik Mısır uygarlığı ile aramızda nasıl bir gelişmişlik ilişkisi olabilir?

Bu açıdan baktığımızda, kadimlerle “ilerleme” fikrine dayanarak bir iktidar ilişkisi kurmamızın tek bir anlamı var: Teknik imkânlar okyanusunda boğulan ve kendi yarattığı bu imkânların öznesi olmaktan çoktan çıkmış ahmaklar haline geldiğimiz. Geçmişle olan sınavımıza, şimdimizin cüceliğini tespit etmekle başlayabiliriz. Çünkü bu tabloda geçmiş, üzerimize devlerin gölgesinin düştüğü bir yüceliğe sahip.

Barış Uzun – akilvefikir.org

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s