Aliya İzzetbegoviç / Din / Yorum-Analiz / İktibaslar

Zekât ve Sessiz Devrim

zekat-aliya-izzet-begoviçZekâtla ilgili tartışmalar genellikle hangi maldan ne kadar vermek gerekiyor meselesine yoğunlaştırılmıştır. Fakat zekât kurumu için yüzdelik ve sayılardan daha önemli olan özellik, dayanışma prensibidir.

Zekâtın Terbiye Edici Etkisi ve Friedman

Fakirlik nedir? Fakirlik: normal hayat için lâzım olan şeylerin yokluğu veya mutlaka lâzım olan asgarî (en az) miktardan daha az kıymetlere sâhip olmaktır. Hayat için asgarî miktar ise tabiî (ve târihî) kategoridir ve kişiye ve âilesine, toplumun gelişme seviyesi ne ve maddî imkânlarına uygun olarak maddî ve kültürel ihtiyaçlarını temîni için yetecek kıymetler toplamını teşkîl etmektedir. Toplumun görevi tam bir eşitlik gerçekleştirmek olmayıp, her şeyden evvel herkese mutlaka lâzım olan bu asgarî miktarı temin etmektir. İslam’ın sosyal tedbirleri buna uygun olarak yoksulluğun ortadan kaldırılmasıyla sınırlı kalmıyor. Yani mülkiyet eşitliğini isteyen talebi kapsamıyor. Çünkü (böyle bir eşitliği) ahlâkî ve ekonomik bakımdan haklı gösteren teşebbüslerin kıymeti şüphelidir. Öte yandan, zekâtla ilgili tartışmalar genellikle hangi maldan ne kadar vermek gerekiyor meselesine yoğunlaştırılmıştır. Fakat zekât kurumu için yüzdelik ve sayılardan daha önemli olan özellik, dayanışma prensibidir.

Asıl mühim olan, toplumun zengin tabakasının yoksul tabakasına karşı yükümlülüğünün bulunduğu prensibidir. Hiç şüphe yok ki, hakîkî İslâmî düzen, bu prensibi gerçekleştirmeye çalışacaktır ve bunu yaparken, din âlimlerimizin titizlikle tartıştıkları yüzdelik miktarının aşılıp aşılamayacağı meselesine de pek ehemmiyet vermeyecektir. Bu gâyeye ancak, zenginlerin zekâtlarını yoksulların ihtiyaçlarına uygun olarak verdikleri takdirde ulaşılacaktır. Fakirlerin hakkı olan zekât (Kur’ân, 70: 24-25), diğer haklar gibi, gerekirse zorla alınacaktır. Ekonomi sahasındaki çalışmalarıyla 1976 Nobel ödülünü alan Milton Friedman’ın (1912-2006) ‘olumsuz vergi’ (negative income tax) hakkındaki ilginç düşüncesini burada mukayese için kaydedelim. Bu düşünceye göre, mâliye dâireleri kazancı yetersiz olanlara “olumsuz vergi’ ödeyeceklerdi. “(Zenginlerden vergi olarak toplanan) Sosyal paralar verimsiz ve müthiş pahalı sosyal hizmetlere sarf edilmek yerine, gerçekten muhtaç olanlara dağıtılsaydı, ABD’de yoksulluk çoktan yok olacaktı.” Friedman böyle diyor. Friedman’ın bu fikri, kuvvetli bir şekilde zekatı hatırlatıyor.

Sessiz Devrim: Vakıflar

İslam’ın uygulama sâhasına konulan ve alışkanlık hâline gelen bu zekât emri -ki bazı bilginlere göre Kur’ân’da 82 defa geçiyor- (zekât, sadaka ve infâk kelimeleri ve türevleri kastedilmiş olabilir) sayesinde Müslüman toplumunda vakıf kurumunun yayılışı sûretiyle sessiz bir devrim gerçekleştirmiştir. Bu kurumun; mânâsı ve yayılışı îtibâriyle, diğer medeniyetlerde eşi yoktur. Hemen hemen hiçbir Müslüman ülke yok ki, genel halkın istifâdesi için muazzam mallar vakfedilmiş olmasın. Kur’ân’da vakıf açıklıkla zikredilmiş olmamakla beraber, bu yaygınlık tesâdüfî değildir. Vakıf yardımlaşma rûhunun bir meyvesi ve zekâtın terbiye edici tesirinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu insânî kurum, bazı önemli sosyal(toplumsal) gâyelerin zor kullanılmadan gerçekleşeceği ümîdini vermektedir. Ahlâkî maksatların hizmetinde maddî bir kıymet olarak vakıf, ekonomi sâhasında önemli değişikliklerin maddî menfaat (yarar) söz konusu olmadan da, meydana gelebileceğini göstermektedir. Bu yönüyle vakıf kurumu “doğal iktisat kanunları” denilen şeye zıttır ve siyâsî iktisat açısından bakıldığında bir anomali (metodolojiye aykırı, normalin tersi) bir örnek teşkîl etmektedir. Fakat iki yönlülüğü (insaflı bir ekonomik kategori) göz önüne alınırsa, vakıf, tipik bir İslâmî kurum olarak meydana çıkar.

Aliya İzzetbegoviç

islamekonomisi.org

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s